Chiến sự Mỹ-Israel: 4 triệu người di tản ở Iran và Lebanon

Hàng triệu người dân Iran và Lebanon đã buộc phải rời bỏ nhà cửa kể từ khi cuộc chiến do Mỹ và Israel phát động bùng nổ vào cuối tháng 2 năm 2026, gây ra một cuộc khủng hoảng di cư nghiêm trọng trong khu vực.

Ảnh: Nguồn Al Jazeera

Bối cảnh và quy mô của cuộc khủng hoảng di tản khu vực

Cuộc chiến do Hoa Kỳ và Israel phát động đã cướp đi sinh mạng của hơn 1.500 người ở Iran kể từ khi bắt đầu vào ngày 28 tháng 2 năm 2026. Con số này được cho là khá thận trọng, vì các tính toán thực tế vẫn chưa được chính quyền công bố. Sự tàn phá từ cuộc chiến còn gây ra một làn sóng di tản lớn trong khu vực: Cơ quan Tị nạn Liên Hợp Quốc (UNHCR) ước tính rằng 3,2 triệu người – hơn 3% dân số Iran – đã phải di tản trong nước kể từ khi các cuộc tấn công của Mỹ-Israel bắt đầu.

Sau 27 ngày xung đột, các cơ quan viện trợ và các quốc gia láng giềng của Iran đang chuẩn bị đối phó với một cuộc khủng hoảng tị nạn tiềm tàng khi dân thường bắt đầu chạy trốn khỏi bạo lực. Dòng người qua biên giới còn hạn chế và chủ yếu mang tính kinh tế hoặc ngắn hạn, nhưng áp lực nhân đạo ngày càng gia tăng.

Thiệt hại cơ sở hạ tầng và những con số di tản ở Iran

Tại Iran, người dân đã phải rời bỏ những căn nhà đổ nát. Nhiều bệnh viện, cơ sở hạt nhân, nhà máy lọc dầu và nhà máy khử muối đã bị tấn công. Hơn 85.176 địa điểm dân sự đã bị hư hại kể từ khi chiến tranh bắt đầu, trong đó có 282 cơ sở y tế, 600 trường học và 64.583 ngôi nhà.

Riêng tại Tehran, chính quyền thành phố cho biết gần 14.000 đơn vị dân cư đã bị hư hại và ít nhất 6.000 người đã được bố trí ở các khách sạn của thành phố. Những rủi ro ngày càng tăng đối với các dịch vụ thiết yếu đang thúc đẩy các mô hình di chuyển phức tạp trong nội bộ quốc gia này, đặt ra thách thức lớn về an sinh xã hội và phục hồi cơ sở hạ tầng.

Lệnh di tản mở rộng và khủng hoảng nhân đạo tại Lebanon

Iran không phải là quốc gia duy nhất chứng kiến cuộc khủng hoảng di tản do chiến tranh mở rộng nhanh chóng. Quân đội Israel đã mở rộng các lệnh di tản bắt buộc đối với cư dân miền Nam Lebanon – từ sông Litani đến phía bắc sông Zahrani, cách biên giới Israel khoảng 40km (25 dặm).

Theo Hội đồng Người tị nạn Na Uy, các lệnh sơ tán sâu rộng của Israel hiện bao trùm hơn 1.470km2 (568 dặm vuông), tương đương khoảng 14% lãnh thổ Lebanon. Gần một trong năm người ở Lebanon – hay 18% dân số – đã phải di tản trong hai tuần qua. Tổ chức Di cư Quốc tế (IOM) báo cáo tổng số người di tản đã đăng ký đạt 1.049.328 người, và số người di tản cư trú trong các khu tập thể là 132.742 người.

Tốc độ di tản đã vượt quá khả năng tiếp nhận nơi trú ẩn của quốc gia này, khiến nhiều gia đình phải ngủ ngoài đường, trong phương tiện hoặc không gian công cộng. Hơn 250.000 người đã rời Lebanon trong hai tuần qua, tăng 40% so với hai tuần cuối tháng 2. Phần lớn sự di chuyển này là về phía Syria láng giềng. Tính đến ngày 17 tháng 3, hơn 125.000 người đã vượt biên, gần một nửa trong số đó là trẻ em, chủ yếu là công dân Syria cùng khoảng 7.000 người Lebanon.

Israel cũng đã tấn công một số cây cầu ở miền Nam Lebanon, bao gồm cầu Qasmiyeh, cầu Đường cao tốc ven biển, cầu al-Qantara, cầu Khardali, cầu al-Dalafa và cầu Zaraiya-Tirseflay. Bộ trưởng Quốc phòng Israel Israel Katz tuần trước đã ra lệnh quân đội phá hủy tất cả các cây cầu bắc qua sông Litani và các ngôi nhà gần biên giới giữa hai nước.

Tổng thống Lebanon Joseph Aoun nhận định các cuộc tấn công vào các cây cầu là "một nỗ lực nhằm cắt đứt liên kết địa lý giữa khu vực phía Nam Litani với phần còn lại của lãnh thổ Lebanon". Ông cho biết thêm, những hành động này nằm "trong các kế hoạch đáng ngờ nhằm thiết lập một vùng đệm dọc biên giới Israel, củng cố thực tế chiếm đóng và tìm kiếm sự bành trướng của Israel trong lãnh thổ Lebanon".

Tác động khu vực và triển vọng tương lai của tình hình nhân đạo

Khủng hoảng di tản ở Iran và Lebanon là một minh chứng rõ ràng cho tác động sâu rộng của cuộc xung đột. Các tổ chức nhân đạo đang phải đối mặt với những thách thức lớn trong việc cung cấp nơi trú ẩn, thực phẩm và dịch vụ thiết yếu cho hàng triệu người mất nhà cửa, đặc biệt khi năng lực tiếp nhận tại các khu tập thể ngày càng quá tải.

Tình hình ở biên giới các nước láng giềng, dù hiện tại còn ổn định, nhưng vẫn tiềm ẩn nguy cơ bùng phát một cuộc khủng hoảng tị nạn lớn hơn nếu xung đột tiếp tục leo thang. Các cuộc tấn công vào cơ sở hạ tầng dân sự, đặc biệt là các cây cầu ở Lebanon, không chỉ cản trở nỗ lực viện trợ mà còn làm suy yếu khả năng phục hồi của các cộng đồng bị ảnh hưởng, gây ra sự cô lập về địa lý và kinh tế.

Cộng đồng quốc tế đang kêu gọi các bên ngừng bắn và tìm kiếm giải pháp chính trị, nhưng triển vọng hòa bình vẫn còn mờ mịt. Tình hình di tản và nhân đạo trong khu vực dự kiến sẽ tiếp tục là một vấn đề cấp bách cần được theo dõi sát sao trong thời gian tới, với những hệ lụy lâu dài đối với sự ổn định và phát triển của Trung Đông.