Nữ tù nhân ở Senegal đối mặt hệ thống tư pháp chậm chạp và kỳ thị xã hội

Hàng trăm phụ nữ bị buộc tội ở Senegal đang phải đối mặt với một thực tế khắc nghiệt hơn nhiều so với nam giới, khi họ bị mắc kẹt trong một hệ thống tư pháp chậm chạp, các nhà tù thiếu thốn tiện nghi cơ bản và sự kỳ thị xã hội sâu sắc, khiến việc tái hòa nhập cộng đồng trở nên vô cùng khó khăn.

Ảnh: Nguồn NPR

Bối cảnh và nguyên nhân của những thách thức đối với nữ tù nhân ở Senegal

Hệ thống tư pháp tại Senegal nổi tiếng với sự chậm chạp, ảnh hưởng nghiêm trọng đến cả nam và nữ tù nhân. Theo một báo cáo năm 2024 của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, sự tồn đọng các vụ án và tình trạng vắng mặt của thẩm phán đã dẫn đến thời gian chờ đợi trung bình hai năm giữa lúc nộp đơn kiện và khi phiên tòa bắt đầu. Trong giai đoạn chờ đợi này, ước tính 60% những người bị buộc tội phải bị giam giữ trong tù.

Seynabou Dieme, người đứng đầu dịch vụ xã hội-giáo dục tại nhà tù nữ Liberte VI ở Dakar, xác nhận rằng một số phụ nữ đã phải chờ đợi đến sáu năm để phiên tòa của họ được mở. Bà Dieme cho biết: "Điều này rất khó khăn cho những người phụ nữ, đặc biệt là những người vô tội nhưng phải ở tù chờ xét xử. Đôi khi họ không có khả năng thuê luật sư, và ở Senegal, việc thiếu thẩm phán cũng có thể làm chậm trễ phiên tòa."

Maïmouna Diouf, một cựu tù nhân bị buộc tội giết trẻ sơ sinh (mà cô phủ nhận), đã trải qua những điều kiện khắc nghiệt khi lần đầu tiên vào tù năm 2021 tại trung tâm giam giữ Thies. Cô mô tả một căn phòng nhỏ, bẩn thỉu với 10 tù nhân, nệm cũ bẩn trên sàn và thiếu thốn thực phẩm cũng như đồ dùng vệ sinh cơ bản. Sau khi được trả tự do vào năm 2025, Diouf hiện là tình nguyện viên giúp đỡ các nữ tù nhân khác.

Điều kiện giam giữ và gánh nặng định kiến xã hội nặng nề

Các nhà tù dành cho phụ nữ, như Liberte VI ở Dakar, thường thiếu thốn các nhu yếu phẩm cơ bản, đặc biệt là sản phẩm vệ sinh cá nhân. Vấn đề này đã được nhấn mạnh trong các sự kiện tổ chức tại Senegal nhân Ngày Quốc tế Phụ nữ gần đây, bao gồm việc phân phát sản phẩm vệ sinh kinh nguyệt miễn phí, có thể tái sử dụng, vốn không sẵn có cho tù nhân.

Ngoài những khó khăn về vật chất, phụ nữ tù nhân còn phải đối mặt với gánh nặng định kiến xã hội nặng nề. Bà Dieme giải thích: "Văn hóa thường cho rằng phụ nữ không có quyền phạm sai lầm. Bởi vì phụ nữ phải quán xuyến gia đình và cộng đồng, nuôi dạy con cái. Nếu cô ấy sa ngã, cô ấy sẽ kéo cả gia đình xuống."

Theo báo cáo năm 2021 của nhóm Prison Insider, một tổ chức giám sát điều kiện nhà tù ở Senegal, gần một nửa số nữ tù nhân bị giam giữ do tội giết trẻ sơ sinh, và 23% bị bỏ tù vì phá thai – một hành vi bất hợp pháp ở Senegal trừ trường hợp cứu sống người mẹ. Fatou Faye, giám sát Dự án Nhà tù của Tostan (một tổ chức nhân quyền Senegal), cho biết bản chất của những tội danh này càng làm tăng thêm sự kỳ thị đối với họ.

Sự kỳ thị này thường dẫn đến việc gia đình từ chối ủng hộ, thậm chí trước khi họ bị kết án. Maïmouna Diouf kể rằng cô may mắn vẫn nhận được sự hỗ trợ từ gia đình, điều này tạo nên sự khác biệt lớn trong thời gian bị giam giữ. Tuy nhiên, nhiều bạn tù của cô đã khóc lóc vì bị chính gia đình mình xa lánh. AF, một cựu tù nhân bị kết án bốn năm vì phá thai vào năm 2001, cũng phải đối mặt với áp lực cộng đồng buộc mẹ và chị gái cô phải từ bỏ cô, mặc dù cuối cùng họ vẫn kiên quyết hỗ trợ cô.

Những nỗ lực cải thiện và phản ứng từ các bên liên quan

Trước tình hình này, đã có những nỗ lực cải thiện. Theo báo chí Senegal, chính phủ nước này đã thông qua một luật vào tháng 2 nhằm mục đích cải cách nhà tù, bao gồm cải thiện điều kiện giam giữ. Tuy nhiên, NPR đã liên hệ với các văn phòng chính phủ liên quan để xác nhận báo cáo này và kiểm tra tình trạng cải cách nhưng không nhận được câu trả lời.

Các tổ chức phi chính phủ đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ nữ tù nhân. Tostan, tổ chức do Fatou Faye giám sát, đã phân phát băng vệ sinh nhân Ngày Quốc tế Phụ nữ và thường xuyên giáo dục tù nhân về quyền con người cũng như các kỹ năng thực tế để tạo thu nhập trong tù và sau khi được trả tự do, như nhuộm vải và may vá. Tostan cũng tổ chức các buổi hòa giải gia đình để giúp cựu tù nhân xây dựng lại mối quan hệ sau khi ra tù.

Những tình nguyện viên như Maïmouna Diouf, người từng trải qua cảnh tù tội, cũng đang tích cực giúp đỡ các nữ tù nhân, mang lại hy vọng và sự hỗ trợ cần thiết cho họ.

Tác động lâu dài và triển vọng tái hòa nhập cộng đồng

Đối với phụ nữ tù nhân, sự kỳ thị không kết thúc khi họ được trả tự do. AF chia sẻ rằng "có những người phụ nữ sau khi ra tù, gia đình không chào đón họ. Thường thì họ lại quay trở lại con đường phạm tội, và cuối cùng lại vào tù." Sự thiếu vắng hỗ trợ gia đình và cộng đồng khiến việc tìm việc làm và tái hòa nhập xã hội trở nên gần như bất khả thi.

Bà Faye, giám sát Dự án Nhà tù của Tostan, đồng ý rằng thái độ của công chúng đối với phụ nữ bị buộc tội hoặc kết án cần thay đổi, hướng tới sự chấp nhận để giúp họ tái hòa nhập xã hội. Bà nhấn mạnh: "Họ đều là con người, và họ có thể làm điều gì đó mà họ hối hận. Vì vậy, họ nên có cơ hội để làm lại cuộc đời." AF cũng kêu gọi các gia đình và cộng đồng nên có "tâm lý tha thứ và giúp đỡ" để phá vỡ vòng luẩn quẩn của sự tái phạm và tạo cơ hội cho những người phụ nữ này một tương lai tốt đẹp hơn.