Mỹ và Trung Quốc thay đổi chiến lược viện trợ nước ngoài toàn cầu

Trong một diễn biến đáng chú ý, hai cường quốc toàn cầu là Hoa Kỳ và Trung Quốc đang đồng thời điều chỉnh các chiến lược viện trợ nước ngoài đã duy trì hàng thập kỷ. Hoa Kỳ dưới chính quyền Trump đang hướng tới một mô hình giao dịch hơn, trong khi Trung Quốc dần từ bỏ các dự án hạ tầng lớn, tập trung vào viện trợ quy mô nhỏ và tăng cường hợp tác với các tổ chức đa phương.

Ảnh: NPR (Máy bay chở lô viện trợ nhân đạo khẩn cấp đầu tiên của Trung Quốc đến Myanmar tại Bắc Kinh vào tháng 3 năm 2025.)

Bối cảnh lịch sử và sự hội tụ trong chiến lược viện trợ toàn cầu

Trong nhiều thập kỷ, viện trợ nước ngoài đã trở thành công cụ quan trọng để Hoa Kỳ và Trung Quốc tăng cường quyền lực mềm và ảnh hưởng trên trường quốc tế. Viện trợ giúp các quốc gia thu nhập thấp giải quyết tình trạng nghèo đói và dịch bệnh, đồng thời xây dựng hợp tác lâu dài. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, hai cường quốc này đã và đang thay đổi đáng kể cách tiếp cận truyền thống của mình, dẫn đến một thời điểm của cả sự hội tụ và cạnh tranh.

Samuel Brazys, giáo sư phát triển quốc tế tại Đại học College Dublin, cho biết Trung Quốc trước đây thích làm việc trực tiếp với các chính phủ, thường thông qua các thỏa thuận song phương lớn. Ngược lại, Hoa Kỳ chi hàng chục tỷ đô la để tài trợ cho các nhóm viện trợ và tổ chức quốc tế như Liên Hợp Quốc, tập trung vào các giải pháp dài hạn và đặt ra các điều kiện về nhân quyền, dân chủ và chống tham nhũng.

Trung Quốc điều chỉnh từ dự án hạ tầng lớn sang viện trợ "nhỏ và đẹp"

Chiến lược viện trợ của Trung Quốc đã trải qua ba giai đoạn kể từ sau Thế chiến II. Giai đoạn đầu (những năm 1950) tập trung vào tinh thần đoàn kết chống đế quốc, hỗ trợ các quốc gia cộng sản mới nổi như Triều Tiên và Việt Nam, theo Carrie Dolan, chuyên gia về viện trợ y tế Trung Quốc tại Đại học William and Mary. Giai đoạn thứ hai (những năm 1990) chứng kiến viện trợ hỗ trợ phát triển kinh tế của chính Trung Quốc, thúc đẩy hợp tác và thương mại với các quốc gia phương Nam.

Từ những năm 2010, với sự trỗi dậy của Chủ tịch Tập Cận Bình, Trung Quốc bước vào giai đoạn thứ ba, tập trung vào cạnh tranh quyền lực và xây dựng ảnh hưởng toàn cầu. Trong giai đoạn này, viện trợ của Trung Quốc chủ yếu thông qua các thỏa thuận song phương như Sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI), với các khoản vay lớn để xây dựng cơ sở hạ tầng như cảng biển, đường sắt và nhà máy điện, theo Yanzhong Huang, chuyên gia y tế toàn cầu tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại.

Mô hình này đã vấp phải nhiều chỉ trích, bao gồm cả từ Hoa Kỳ và các quốc gia nhận viện trợ. Nghiên cứu của Dolan ở Kenya và Sierra Leone cho thấy các quan chức y tế địa phương lo ngại về việc Trung Quốc không luôn xem xét nhu cầu địa phương và thiếu đầu tư vào tính bền vững của dự án. Bà dẫn chứng một bệnh viện do Trung Quốc tài trợ ở Kenya từng hiện đại nhưng nay cây cối mọc xuyên sàn. Nhiều người cũng cho rằng các khoản vay lớn từ Trung Quốc mang tính "săn mồi" và khiến các quốc gia dễ bị tổn thương về kinh tế.

Trong 5 năm qua, Trung Quốc đã dần từ bỏ các thỏa thuận song phương quy mô lớn. Năm 2021, Chủ tịch Tập Cận Bình công bố Sáng kiến Phát triển Toàn cầu, tập trung vào các dự án "nhỏ và đẹp" để giải quyết vấn đề nghèo đói và y tế. Các ví dụ bao gồm cải tạo một phòng hộ sinh ở Zimbabwe, gửi thiết bị y tế đến Panama và thuê người dân địa phương xây cầu ở Kiribati. Trung Quốc cũng đang tăng cường tham gia vào Liên Hợp Quốc và các tổ chức đa phương khác.

Hoa Kỳ chuyển hướng sang mô hình song phương và "Nước Mỹ trên hết"

Trong khi Trung Quốc điều chỉnh chiến lược, Hoa Kỳ dưới chính quyền Trump cũng đã thực hiện những thay đổi lớn. Ngoại trưởng Marco Rubio vào mùa thu năm ngoái đã công bố "Chiến lược Y tế Toàn cầu Nước Mỹ trên hết" mới, khẳng định mô hình viện trợ cũ đã lãng phí tiền thuế và không thúc đẩy lợi ích chính trị, kinh tế của Hoa Kỳ. Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ đã ký kết hơn một chục thỏa thuận song phương với các quốc gia thu nhập thấp, với hy vọng tạo ra cơ hội tiếp cận tài nguyên như khoáng sản ở châu Phi và cơ hội kinh doanh cho các doanh nghiệp Mỹ.

Yanzhong Huang nhận định rằng Hoa Kỳ "dường như đang hội tụ về mô hình mà Trung Quốc từng áp dụng, vào thời điểm Trung Quốc dường như đang rời bỏ cách tiếp cận đó". Chính quyền Trump đã "phá bỏ phần lớn hệ thống viện trợ nước ngoài truyền thống của Hoa Kỳ", dẫn đến sự thu hẹp đáng kể hoạt động của USAID vào tháng 2 năm 2025.

Phân tích của chuyên gia về tác động và triển vọng cạnh tranh viện trợ

Việc Hoa Kỳ rút lui khỏi một số lĩnh vực viện trợ đã khiến các chuyên gia lo ngại rằng Trung Quốc sẽ có cơ hội tăng cường ảnh hưởng. Jennifer Bouey, chủ tịch khoa Y tế Toàn cầu tại Đại học Georgetown, cho biết Trung Quốc đang nhìn thấy cơ hội khi Hoa Kỳ "rút lui khỏi Liên Hợp Quốc, rút lui khỏi WHO". Điều này được xem là thời điểm để Trung Quốc "xây dựng ảnh hưởng toàn cầu, thống trị các tổ chức quốc tế và mở rộng dấu chân kinh tế của mình."

Vào tháng 3 năm 2025, sau trận động đất lớn ở Myanmar, Trung Quốc đã cam kết 137 triệu USD viện trợ, so với khoảng 9 triệu USD từ Hoa Kỳ. Đến tháng 5, Trung Quốc tuyên bố đóng góp 500 triệu USD cho Tổ chức Y tế Thế giới, ngoài các khoản đóng góp hàng năm. Nadege Rolland, thành viên tại Cục Nghiên cứu Châu Á Quốc gia, cho rằng những hành động này cho phép Trung Quốc thể hiện mình là một cường quốc "có trách nhiệm với nhân loại", phù hợp với tầm nhìn của Chủ tịch Tập Cận Bình về một trật tự thế giới lấy Trung Quốc làm trung tâm.

Tuy nhiên, Bryan Burgess, người theo dõi chi tiêu viện trợ của Trung Quốc tại Đại học William and Mary, chỉ ra rằng tổng chi tiêu viện trợ nước ngoài của Trung Quốc trong năm 2025 vẫn tương đương các năm trước. Ông cho rằng Trung Quốc đang thực hiện "các biện pháp ngắn hạn để chiếm được cảm tình, nhưng không đầu tư vào loại cơ sở hạ tầng và tính bền vững mà các bệnh dịch lớn cần để được loại bỏ." Cả Burgess và Rolland đều cho rằng Trung Quốc chưa hoàn toàn sẵn sàng lấp đầy khoảng trống do Hoa Kỳ để lại.

Các chuyên gia như Dolan và Huang cũng cảnh báo rằng bằng cách thương mại hóa viện trợ, Hoa Kỳ có thể phải đối mặt với những cạm bẫy tương tự mà Trung Quốc đã gặp phải. "Tôi nghĩ rằng Hoa Kỳ nên tập trung vào sức khỏe thực tế và chống lại việc cố gắng thương mại hóa quá mức," Dolan nói. "Vì cách tiếp cận 'thương mại là trên hết' này chỉ làm tổn hại đến kết quả y tế."